Thánh Grêgôriô Nyssa

Trong các bài giáo lý trước, tôi đã nói về hai Tiến sĩ vĩ đại của Giáo hội thế kỷ IV, Basiliô và Grêgôriô Nazianzô, một Giám mục ở Cappadocia, Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay. Hôm nay, chúng ta thêm một người thứ ba, Thánh Grêgôriô thành Nyssa, em trai của Basiliô, người đã cho thấy mình là một người sẵn sàng suy niệm với khả năng suy tư tuyệt vời và một trí thông minh sống động cởi mở với nền văn hóa của thời đại mình. Do đó, ngài đã chứng tỏ là một nhà tư tưởng độc đáo và sâu sắc trong lịch sử Kitô giáo.

Ngài sinh vào khoảng năm 335 AD. Nền giáo dục Kitô giáo của ngài được hướng đẫn đặc biệt bởi anh trai Basiliô - người mà ngài gọi là “cha và thầy” (Ep 13, 4: SC 363, 198) - và bởi chị gái Macrina. Ngài đã hoàn thành việc học của mình. Cách đặc biệt, ngài đánh giá cao triết học và hùng biện.

Ban đầu, ngài cống hiến hết mình cho việc giảng dạy và đã kết hôn. Sau đó, giống như anh chị em của mình, ngài cũng cống hiến hết mình cho cuộc sống khổ hạnh. Sau đó, ngài được bầu làm Giám mục Nyssa và thể hiện mình là một Mục tử nhiệt thành, do đó giành được sự tôn trọng của cộng đoàn. Khi ngài bị buộc tội biển thủ bởi những kẻ thù dị giáo, ngài bị buộc phải từ bỏ Tòa giám mục của mình trong một thời gian ngắn nhưng sau đó đã chiến thắng trở lại Tòa giám mục (xem Ep 6: SC 363, 164-170) và tiếp tục tham gia vào cuộc chiến bảo vệ đức tin đích thực.

Đặc biệt là sau cái chết của Basiliô, bằng cách ít nhiều thu thập di sản tinh thần của mình, Grêgôriô đã hợp tác trong chiến thắng của chính thống. Ngài đã tham gia vào các Thượng hội đồng khác nhau; ngài đã cố gắng giải quyết tranh chấp giữa các Giáo hội; ngài đã tham gia tích cực vào việc tổ chức lại Giáo hội và như một “trụ cột của chính thống”, đã đóng một vai trò hàng đầu tại Công đồng Constantinôpôli năm 381, trong đó xác định thiên tính của Chúa Thánh Thần.

Nhiều nhiệm vụ chính thức khó khăn khác nhau đã được Hoàng đế Theodosius giao phó cho ngài, ngài đã đưa ra các bài giảng quan trọng và các bài giảng tang lễ và ngài cống hiến hết mình để viết nhiều tác phẩm thần học khác nhau. Ngoài ra, vào năm 394, ngài tham gia một Thượng hội đồng khác, được tổ chức tại Constantinôpôli. Ngày mất của ngài không rõ.

Grêgôriô đã diễn tả rõ ràng mục đích của việc nghiên cứu của mình. Mục tiêu tối cao mà tất cả công việc của ngài với tư cách là một nhà thần học hướng tới là không để cuộc sống của mình bị lôi cuốn vào những điều vô ích nhưng tìm ra ánh sáng giúp ngài phân định điều gì thực sự đáng giá và bền vững (xem In Ecclesiasten hom. 1: SC 416, 106-146).

Ngài đã tìm thấy điều tốt lành tối cao này trong Kitô giáo, nhờ đó “có thể bắt chước bản tính thiêng liêng” (De Professione Christiana: PG 46, 244c). Với trí thông minh nhạy bén và kiến thức triết học và thần học rộng lớn của mình, ngài đã bảo vệ đức tin Kitô giáo chống lại những kẻ lạc giáo phủ nhận thiên tính của Chúa Con và Chúa Thánh Thần (như Eunomius và người Macedonia) hoặc làm tổn hại đến nhân tính hoàn hảo của Chúa Kitô (như Apollinaris).

Ngài bình luận về Kinh Thánh, suy tư về việc tạo dựng con người. Đây là một trong những chủ đề trọng tâm của ngài: sáng tạo. Ngài nhìn thấy nơi thụ tạo sự phản chiếu của Đấng Tạo Hóa và tìm thấy ở đây con đường dẫn đến Thiên Chúa.

Nhưng ngài cũng đã viết một cuốn sách quan trọng về cuộc đời của ông Môsê, người mà ngài trình bày như một con người đang hành trình hướng về Thiên Chúa: việc Môsê leo lên núi Sinai đối với ngài đã trở thành một hình ảnh về sự đi lên của chúng ta trong cuộc sống con người hướng tới sự sống đích thực, hướng tới cuộc gặp gỡ với Thiên Chúa.

Ngài cũng giải thích Kinh Lạy Cha,  cũng như các Mối Phúc. Trong “Diễn văn Giáo lý vĩ đại (Oratio Catechetica Magna), ngài đã phát triển các hướng cơ bản của thần học, không phải cho một nền thần học hàn lâm khép kín trong chính nó, nhưng để cung cấp cho các giáo lý viên một hệ thống tham chiếu để họ tuân theo trong việc giảng dạy của họ. Đây gần như là một khuôn khổ cho việc giải thích đức tin một cách sư phạm (sư phạm giáo lý).

Hơn nữa, Grêgôriô được biết đến vì giáo huấn về đời sống thiêng liêng. Không có thần học nào của ngài là sự suy tư thuần tuý học thuật; đúng hơn, nó là một biểu hiện của đời sống thiêng liêng, của một đời sống đức tin sống động. Là một “cha đẻ vĩ đại của chủ nghĩa thần bí”, ngài đã chỉ ra trong nhiều chuyên luận khác nhau - chẳng hạn như  De Professione Christiana - con đường mà các Kitô hữu phải đi nếu họ muốn đạt được sự sống đích thực, sự hoàn hảo.

Ngài đề cao đức trinh tiết (De Virginitate) và đề nghị cuộc sống của chị Macrina, người luôn là người hướng dẫn và gương mẫu cho ngài (xem Vita Macrinae), như một mẫu gương xuất sắc về đời sống trinh tiết.

Grêgôriô đã đưa ra nhiều bài giảng khác nhau và viết nhiều lá thư. Khi bình luận về sự sáng tạo của con người, ngài nhấn mạnh sự kiện rằng Thiên Chúa, “nghệ sĩ giỏi nhất, rèn giũa bản chất của chúng ta để làm cho nó phù hợp với việc thực thi chức vụ vương đế. Qua sự ưu việt được ban cho bởi linh hồn và qua chính cấu tạo của thân xác, Thiên Chúa sắp xếp mọi thứ theo cách mà con người thực sự phù hợp với vương quyền” (De Hominis Opificio 4: PG 44, 136b).

Tuy nhiên, chúng ta thấy rằng con người bị mắc vào lưới tội lỗi, thường lạm dụng tạo vật và không thực hiện vương quyền thực sự. Vì lý do này, trên thực tế, nghĩa là, để hành động với trách nhiệm thực sự đối với các thụ tạo, con người phải được Thiên Chúa thâm nhập và sống trong ánh sáng của Người.

Thật vậy, con người là một phản ánh của vẻ đẹp nguyên thủy đó là Thiên Chúa. Grêgôriô Nyssa viết: “Mọi thứ Thiên Chúa tạo dựng đều rất tốt đẹp … Câu chuyện tạo dựng (xem St 1:31) làm chứng điều này. Con người cũng được liệt kê trong số những điều rất tốt đẹp đó, được tô điểm bằng một vẻ đẹp vượt trội hơn nhiều so với tất cả những điều tốt đẹp. Trên thực tế, có những điều gì khác có thể là tốt, ngang hàng với một người tương tự như vẻ đẹp thuần khiết và không hư hỏng không?… Sự phản ánh và hình ảnh của cuộc sống vĩnh cửu, con người thực sự tốt; Không, con người rất tốt, với dấu chỉ rạng rỡ của sự sống trên khuôn mặt con người” (Homilia in Canticum 12: PG 44, 1020c).

Con người được Thiên Chúa tôn vinh và đặt trên mọi tạo vật khác: “Bầu trời không được tạo dựng theo hình ảnh của Thiên Chúa, không phải mặt trăng, không phải mặt trời, không phải vẻ đẹp của các vì sao, không có những thứ khác xuất hiện trong tạo vật. Chỉ có  bạn (linh hồn con người)  được tạo ra để trở thành hình ảnh của ban chất cái mà vượt qua mọi trí tuệ, giống như vẻ đẹp không thể hư hỏng, dấu ấn của thần linh thực sự, bình chứa sự sống hạnh phúc, hình ảnh của ánh sáng thật, rằng khi bạn nhìn vào nó, bạn trở thành chính Người là, bởi vì thông qua tia phản chiếu đến từ sự tinh khiết của bạn, bạn bắt chước Đấng tỏa sáng trong bạn. Không có gì tồn tại có thể đo lường được sự vĩ đại của bạn” (Homilia in Canticum 2: PG 44, 805d).

Chúng ta hãy suy tư về lời ngợi khen này về con người. Chúng ta cũng hãy xem con người đã bị suy thoái bởi tội lỗi như thế nào. Và chúng ta hãy cố gắng trở về với sự vĩ đại nguyên thủy: chỉ khi Thiên Chúa hiện diện, con người mới đạt được sự vĩ đại thực sự của mình. Do đó, con người nhận ra nơi mình sự phản chiếu ánh sáng của Thiên Chúa: bằng cách thanh tẩy tâm hồn mình, một lần nữa, như lúc ban đầu, con người là một hình ảnh rõ ràng của Thiên Chúa, Vẻ đẹp mẫu mực (xem Oratio Catechetica 6: SC 453, 174). Như thế, bằng cách thanh tẩy chính mình, con người có thể nhìn thấy Thiên Chúa, cũng như tâm hồn trong sạch (xem Mt 5:8): “Nếu, với một lối sống mẫu mực siêng năng và chu đáo, các con rửa sạch những điều xấu đã đọng lại trong tâm hồn các con, thì vẻ đẹp của Thiên Chúa sẽ tỏa sáng trong các con. Khi chiêm ngắm chính mình, các con sẽ thấy trong các con Thiên Chúa là ước muốn của tâm hồn các con và các con sẽ được chúc phúc” (De Beatitudinibus 6: PG 44, 1272ab). Do đó, chúng ta nên rửa sạch sự xấu xí được lưu trữ trong tâm hồn chúng ta và tái khám phá ánh sáng của Thiên Chúa trong chúng ta. Do đó, mục tiêu của con người là chiêm ngắm Thiên Chúa. Chỉ có trong Người, con người mới có thể tìm thấy sự thỏa mãn của mình.

Làm thế nào để đạt được mục tiêu này trong cuộc sống hiện tại? Con người phải làm việc không ngừng hướng tới một đời sống thiêng liêng, một cuộc sống đối thoại với Thiên Chúa. Nói cách khác - và đây là bài học quan trọng nhất mà Thánh Grêgôriô thành Nyssa đã để lại cho chúng ta - sự hoàn thiện trọn vẹn của con người bao gồm sự thánh thiện, trong một cuộc sống được sống trong cuộc gặp gỡ cá vị với Thiên Chúa, do đó cũng trở nên sáng chiếu toả cho người khác và cho thế giới.

ĐGH Bênêđictô XVI, Tiếp Kiến Chung,

Hội trường Phaolô VI, thứ Tư, 27 tháng 8 năm 2007

Lm. An tôn Trần Văn Phú, biên dịch